Een boek op kerstavond: wat IJsland ons voordoet
In IJsland heeft kerstavond een vaste afloop. Om zes uur luiden de kerkklokken, er wordt gegeten, de cadeaus gaan open, en daar zit bijna altijd een boek bij. Dat boek wordt dezelfde avond nog gelezen, met iets warms erbij. De IJslanders hebben er een woord voor: Jólabókaflóð, de kerstboekenvloed.
Het klinkt als een gewoonte die iemand voor Instagram heeft bedacht, maar ze gaat al zo’n tachtig jaar mee. En ze past verrassend goed bij hoe kerst in Nederland loopt, juist omdat de grote cadeauavond hier al drie weken eerder was.
Waar de kerstboekenvloed vandaan komt
De gewoonte ontstond rond de Tweede Wereldoorlog. IJsland had strenge invoerbeperkingen, waardoor er in de winkels weinig te koop was om cadeau te doen. Papier viel minder onder die beperkingen, dus werden boeken het cadeau dat je nog wel kon geven (Wikipedia, met verwijzing naar NPR 2012).
Sinds 1944 krijgt elk IJslands huishouden in november gratis de Bókatíðindi, een catalogus van alle boeken die dat jaar voor kerst verschijnen. Uitgevers brengen hun nieuwe titels dan ook grotendeels in het najaar uit, omdat daar het hele boekenjaar om draait (Visit Iceland). Het resultaat: boeken zijn in IJsland het populairste kerstcadeau van het land.
Wat er niet klopt aan het plaatje
Buiten IJsland wordt Jólabókaflóð vaak gebracht als een knus huiselijk ritueel: iedereen onder een dekentje, chocolademelk, een stil huis. Dat klopt voor een deel. Maar critici wijzen erop dat het in de eerste plaats een commerciële piek is, de drukste verkoopperiode van de IJslandse boekenbranche. Het huiselijke beeld is vooral wat er in het buitenland van is overgebleven.
Dat hoeft je niet af te schrikken. Het maakt het juist makkelijker om over te nemen: je hoeft geen eeuwenoude traditie na te bootsen, alleen het ene idee dat het de moeite waard maakt. Een cadeau dat je dezelfde avond samen gebruikt.
Waarom het in Nederland zo goed past
In veel Nederlandse gezinnen zijn de grote cadeaus met Sinterklaas gegeven. Kerst is dan de rustige tegenhanger: eten, familie, en vaak een kerstavond waarop verder niets hoeft. Precies daarom werkt een boek hier beter dan een tweede stapel speelgoed.
Een paar dingen die helpen als je het zelf invoert:
- Eén boek per kind, niet meer. Een stapel is een cadeaumoment, één boek is een leesmoment.
- Geef het na het eten, niet ‘s ochtends. Het idee is dat het boek de avond afsluit. ’s Ochtends verdwijnt het tussen de rest.
- Lees het meteen, samen. Bij kleine kinderen lees jij voor; bij kinderen die zelf lezen is het ook goed als iedereen stil in een eigen boek zit. Dat laatste is voor kinderen van acht verrassend bijzonder: de ouders lezen óók.
- Kies iets dat bij de avond past. Geen dik avonturenboek dat na drie pagina’s moet wachten tot morgen, maar iets dat in één keer uit kan.
Wanneer het niet werkt
Niet elk kind zit op kerstavond te wachten op stilte. Na een lange dag met familie zijn jonge kinderen vaak op, en dan is een voorleesmoment op de bank een strijd in plaats van een afsluiting. Doe het dan op eerste kerstdag, of sla het een jaar over.
Ook voor kinderen die lezen vooral als schoolwerk ervaren, kan een boek als kerstcadeau aanvoelen als huiswerk in cadeaupapier. Kies dan een strip, een zoekboek of een boek over iets waar het kind nu gek op is, geen titel die “goed voor je” is.
Het alternatief zonder winkel
Je hebt voor deze traditie geen nieuw boek nodig. Een boek uit de bibliotheek werkt net zo goed, net als een oud lievelingsboek van jezelf dat je voor het eerst voorleest. Of je schrijft zelf een kort verhaal over het afgelopen jaar van je kind, met de dingen die jullie samen hebben meegemaakt, en leest dat voor. Dat laatste kost een avond werk en wordt vaak het boek dat het langst bewaard blijft.
Een boek dat over dit kind gaat
Wil je een boek geven dat past bij de avond zelf, dan kan een verhaal waarin je kind de hoofdrol speelt goed werken. Het verhaal heeft een begin en een einde, het kan in één keer voorgelezen worden, en een kind hoort zijn eigen naam in een kerstverhaal. Op onze pagina over een kerstboek met je kind in de hoofdrol staan verhaallijnen met de kerstman, rendier Nova en elf Pip, en een boekje dat we echt gemaakt hebben.
Zo’n boek hoeft niet het enige te zijn. In ons stuk over kerstcadeaus die kinderen onthouden staat waarom een cadeau met een verhaal eromheen vaak langer blijft hangen dan het duurste speelgoed. En wie meer in het algemeen zoekt naar een kinderboek als cadeau, vindt daar de verschillende soorten bij elkaar.
Wat blijft er over
Het mooie aan de IJslandse gewoonte is niet het boek zelf, maar de afspraak eromheen: op één avond in het jaar leest iedereen, tegelijk, in hetzelfde huis. Die afspraak kost niets en vraagt alleen dat je hem een paar jaar volhoudt. Kinderen onthouden zelden welk boek ze kregen, maar wel dat kerstavond de avond was waarop er gelezen werd.