Pokémon in een kinderboek: mag dat? | MijnEigenBoekje

Veel ouders vragen of een persoonlijk kinderboek hun kind kan laten spelen met Pikachu, optrekken met Elsa of meedoen aan een avontuur met de Paw Patrol. Het is een logische vraag, want kinderen zijn dol op die personages. Toch is het antwoord juridisch glashelder en het verbaast veel ouders. Hier leggen we uit wat het auteursrecht zegt en welke legale alternatieven er wél zijn.

Personages zijn auteursrechtelijk beschermd

Pokémon, Frozen, Bluey, Spider-Man, Peppa Pig en alle andere bekende karakters zijn juridisch beschermde werken. In Nederland regelt de Auteurswet 1912 dat de maker van een origineel werk het exclusieve recht heeft op verveelvoudiging en openbaarmaking (artikel 1 Auteurswet). Dat geldt ook voor visuele personages, hun naam en hun herkenbare verschijning.

Internationaal vloeit deze bescherming voort uit de Berner Conventie voor de Bescherming van Werken van Letterkunde en Kunst uit 1886, waarbij inmiddels 181 landen aangesloten zijn (WIPO). Sinds 2019 vult de EU-Richtlijn 2019/790 (Auteursrechten in de Digitale Eengemaakte Markt) deze bescherming verder aan voor online gebruik.

De bescherming duurt in de EU 70 jaar na het overlijden van de maker. Voor bedrijven als Disney of The Pokémon Company gaat het meestal om werken in dienstverband, met vergelijkbare lange termijnen. Mickey Mouse (in de oorspronkelijke 1928-versie) werd pas in januari 2024 in de VS publiek domein, voor het eerst sinds zijn creatie. Pokémon stamt uit 1996 en is dus nog tientallen jaren beschermd.

Wat betekent “beschermd” precies?

Beschermd betekent: niemand mag een personage commercieel gebruiken zonder toestemming van de rechthebbende. Dat omvat:

• Het tekenen of laten tekenen van het personage
• Het gebruiken van de naam of het uiterlijk in een product
• Het verkopen van iets waar het personage in voorkomt
• Het online publiceren van een afbeelding ervan

Anders dan in de Verenigde Staten kent het Europese auteursrecht géén “fair use”-uitzondering. Er bestaan beperkte excepties (parodie, citaat, privégebruik), maar die zijn smal. Een persoonlijk kinderboek dat verkocht of betaald wordt, is per definitie commercieel gebruik en valt nooit onder zo’n exceptie.

Bekende handhavingszaken

Dat eigenaren hun rechten serieus nemen, blijkt uit duidelijke jurisprudentie. In Walt Disney Productions v. Air Pirates (581 F.2d 751, Ninth Circuit 1978) gebruikte een underground comic Disney-personages in een satirische context. De rechter bevestigde dat zelfs parodie de Disney-personages niet vrij maakte: Disney won, en de uitspraak stelde duidelijk vast dat visuele personages onder auteursrechtbescherming vallen los van het verhaal waarin ze ontstaan.

Disney staat sindsdien bekend om actieve handhaving, ook tegen kleinschalig gebruik. Een bekende zaak uit 1989 betrof drie peuterspeelzalen in Florida die Mickey- en Donald-muurschilderingen hadden geschilderd. Disney eiste verwijdering, en kreeg gelijk. De boodschap was helder: schaal doet er juridisch niet toe.

Voor een Nederlandse uitgever betekent dat: ook als één klant één boek bestelt met Pikachu erin, is dat inbreuk op het auteursrecht. De maker van het boek (de uitgever) is hoofdverantwoordelijk. Schadevergoedingen kunnen oplopen tot duizenden euro’s per inbreuk. Artikel 31 van de Auteurswet stelt zelfs gevangenisstraf van maximaal vier jaar mogelijk bij opzettelijke inbreuk op commerciële schaal.

Wat MAG dan wel? Drie legale routes

Hier wordt het positief: er zijn meerdere legitieme manieren om een persoonlijk boek te combineren met geliefde personages of thema’s.

1. Officieel gelicenseerde personalisatie

Een aantal uitgevers heeft licenties betaald aan de rechthebbenden. Voorbeelden:

• Personal Creations (VS) verkoopt onder licentie Disney® Marvel-personalised boeken, waaronder “Spider-Man Beginnings” met de naam van het kind verwerkt
• KD Novelties biedt gelicenseerde Marvel-titels zoals “Spider-Man Ultimate Collection”
• Personalise.co.uk (VK) heeft licenties voor Marvel Avengers-personalised gifts

Bij deze producten betalen ouders deels voor de licentievergoeding. Daarom kosten ze vaak meer dan een vergelijkbaar boek met originele personages, en is de personalisatie meestal beperkter (alleen naam, geen foto, geen vrij in te vullen verhaal). Het IP-merk bepaalt het verhaal, niet jij.

2. Originele personage-personalisatie

Uitgevers als Wonderbly en MijnEigenBoekje werken met eigen of zelf-bedachte personages waarin de naam (en bij ons ook foto en eigen verhaal) van het kind verwerkt wordt. Geen licentie nodig, en daardoor meer creatieve vrijheid voor de klant.

3. Inspiratie zonder kopie

Een derde route: gebruik thematische inspiratie zonder beschermde elementen. Een verhaal over een kind dat fantasiediertjes verzamelt (zonder ze “Pokémon” te noemen) of dat met een geheime ijsmagie experimenteert (zonder “Elsa” of “Frozen” te noemen) kan juridisch wél. Het idee zelf is niet beschermd, alleen de concrete uitvoering.

Wat onderzoek zegt over wie de “held” moet zijn

Een neveneffect van de juridische beperking blijkt vaak positief uit te pakken. Onderzoek naar bibliotherapie en kinderidentificatie (zie het overzicht in The Handbook of Solitude, Coplan & Bowker 2014) wijst erop dat herkenning in de hoofdpersoon belangrijker is voor identificatie dan de bekendheid van het personage. Een kind hoort liever zichzelf in een avontuur dan een figuur dat het al van elders kent.

Voor ouders die hun kind centraal willen laten staan, is een eigen verhaal met het kind als held vaak sterker dan een geleende rol naast Pikachu of Elsa. De voordelen van een persoonlijk boek met eigen naam zijn juist groter wanneer het verhaal volledig om het kind draait.

Samengevat

Pokémon, Frozen, Bluey en andere beschermde franchises in een persoonlijk kinderboek opnemen is juridisch niet mogelijk zonder licentie, ook niet voor één exemplaar. Er bestaan gelicenseerde alternatieven waarbij ouders deels voor de licentie meebetalen, en er bestaan uitgevers (zoals wij) die werken met originele personages en het kind zelf als hoofdpersoon. De meest creatieve oplossing is meestal die laatste route: laat je kind zelf de held zijn van een eigen avontuur.

Wil je zien hoe dat werkt zonder beschermde personages? Bekijk onze voorbeeldboeken of maak direct een eigen verhaal aan.

Bronnen

• Berner Conventie voor de Bescherming van Werken van Letterkunde en Kunst, WIPO (1886, laatst herzien 1979). wipo.int/treaties/en/ip/berne
• Nederlandse Auteurswet 1912, artikel 1 en 31. wetten.overheid.nl
• Richtlijn (EU) 2019/790 betreffende auteursrechten en naburige rechten in de digitale eengemaakte markt
• Walt Disney Productions v. Air Pirates, 581 F.2d 751 (9th Cir. 1978)
• Coplan, R. J. & Bowker, J. C. (2014). The Handbook of Solitude. Wiley-Blackwell.