Zoekboek: vanaf welke leeftijd, en wat leert een kind ervan?
Een peuter van twee die geen drie bladzijden van een verhaal blijft zitten, kan tien minuten met één plaat van een zoekboek bezig zijn. Ouders zien dat en vragen zich twee dingen af: vanaf welke leeftijd werkt dit eigenlijk, en leert mijn kind er iets van of is het vooral zoet zijn? Onderzoek naar hoe peuters zoeken geeft een duidelijker antwoord dan je zou verwachten, en het laat ook zien wanneer zo’n boek níet past.
Wat een peuter al kan vinden
In 2002 lieten Peter Gerhardstein en Carolyn Rovee-Collier kinderen van 12 tot 36 maanden op een aanraakscherm één doel zoeken tussen steeds meer afleiders. Hun onderzoek in het Journal of Experimental Child Psychology liet twee dingen zien die elke ouder met een druk prentenboek herkent.
Een doel dat op één punt afwijkt, bijvoorbeeld het enige rode, vonden de kinderen in een grote groep net zo snel als in een kleine. Een doel dat afwijkt door een combinatie, het rode met déze vorm, kostte meer tijd bij elke afleider die erbij kwam. En over de hele linie werden kinderen sneller naarmate ze ouder waren.
Vertaald naar de plaat die voor je ligt:
- Rond één tot twee jaar: aanwijzen en benoemen. “Waar is de hond?” werkt als er een handvol grote dingen op de bladzijde staat.
- Rond twee tot drie jaar: één ding vinden dat op één kenmerk opvalt. De gele jas, de rode ballon.
- Vanaf een jaar of drie: vinden op omschrijving. “De jongen met de blauwe pet die een hond vasthoudt” is een combinatie, en precies dat is voor de derde verjaardag lastig.
- Vanaf een jaar of vijf: piepkleine details, wedstrijdjes met een broer of zus, en platen waarop het doel expres verstopt zit.
Het eerlijke antwoord op “vanaf welke leeftijd” is dus niet één getal. Het hangt af van wat de plaat vraagt.
Wat er gebeurt in het gesprek om de plaat heen
Het zoeken is maar de helft. De andere helft is wat de volwassene zegt, en een boek zonder tekst verandert dat.
Leydi Chaparro-Moreno en collega’s namen dertien kleuterleidsters op terwijl ze voorlazen aan groepjes kinderen van ongeveer vier jaar: één keer uit een prentenboek zonder tekst en één keer uit een vergelijkbaar boek met tekst. Bij het boek zonder tekst zeiden de kinderen meer woorden, meer verschillende woorden en meer zinnen, en de leidsters hielpen hun denken meer op weg (Early Childhood Research Quarterly, 2017). Zonder tekst om voor te lezen gaat de volwassene vragen stellen en het kind vertellen.
Daar hoort een kanttekening bij. Dat onderzoek ging over een verhaal zonder woorden in een klas, niet over een zoekboek op de bank. Wij kennen geen onderzoek dat zoekboeken thuis rechtstreeks vergelijkt met verhaalboeken, en wie een gemeten woordenschatwinst van zoekboeken belooft, loopt voor op het bewijs.
Wat er wel is, is een nauwkeurige beschrijving van hóe zulke boeken gelezen worden. Literatuurwetenschapper Cornelia Rémi noemt het lezen als spelen: er is geen vaste volgorde, het kind bepaalt waar gekeken wordt, en dezelfde plaat wordt elke keer anders gelezen. Dat is bijzonder. In bijna elk ander boek bepaalt de volwassene het tempo.
Wanneer een zoekboek niet past
- Als laatste boek voor het slapen. Zoeken maakt een kind wakker. Een verhaal met ritme en een einde doet het omgekeerde; op dat moment past een voorleesboek met de eigen naam beter.
- Onder de twee jaar. De meeste platen zijn dan gewoon te druk. Een kartonboek met vijf grote dingen per bladzijde doet hetzelfde zonder frustratie.
- Bij een kind dat boos wordt als het iets niet vindt. Zoek om de beurt, geef een hint per gebied (“ergens bij het water”) en zet er nooit een tijd op.
- Als je kind een verhaal wil. Sommige kinderen willen weten hoe het afloopt. Een boek zonder verhaallijn geeft ze dat niet.
Alternatieven die net zo goed zijn
Voor dit alles heb je geen gepersonaliseerd boek nodig. De seizoenenboeken van Rotraut Susanne Berner zijn prachtig vanaf twee jaar, met figuren die op elke plaat terugkomen. Charlotte Dematons maakte met “De gele ballon” en “Nederland” zoekplaten waar ook volwassenen in verdwalen. “Waar is Wally?” van Martin Handford is de klassieker vanaf een jaar of vijf, en echt moeilijk. De bibliotheek heeft ze allemaal.
De goedkoopste versie kost niets: maak een foto van een rommelige woonkamer en vraag je kind de rode sok te zoeken.
Waar een boek met je eigen kind erin past
Er is één doel dat een kind beter kent dan elk ander: het eigen gezicht. In de klassieke spiegeltest van psycholoog Beulah Amsterdam (1972) herkennen de meeste kinderen zichzelf ergens tussen 18 en 24 maanden, en vanaf dan is “zoek jezelf” één heel vertrouwd kenmerk om naar te zoeken. Daarover schreven we meer in waarom kinderen zichzelf willen zien in een boek.
Dat is het idee achter ons zoekboek met je eigen kind erin verstopt. Bij het bouwen leerden we een paar dingen die we niet hadden verwacht, en ze zeggen iets over hoe zulke boeken werken.
Een foto in de tekening plakken mislukte meteen. Het kind viel op doordat het geschilderd was terwijl de rest getekend was; er viel niets te zoeken. We tekenen het kind nu eerst één keer in de stijl van het boek en verstoppen die tekening.
Grootte deed meer dan stijl. Zodra het kind groter getekend werd dan de menigte, kreeg het van het beeldmodel meer detail, en meer detail is precies wat het oog het eerst vindt. Dezelfde schaal als de buren loste het op.
En het model liet het kind soms helemaal weg, of tekende het twee keer. Een puzzel zonder oplossing is de enige fout die alleen jouw kind ontdekt, na een kwartier zoeken. Elke plaat wordt daarom nageteld voordat hij een boek in gaat.
Het onze past ongeveer van twee tot acht jaar. Onder de twee: kies een kartonboek. Voor een kind van negen is Wally moeilijker en beter.
Een zoekboek is geen minder boek omdat er geen verhaal in zit. Het is het ene boek waarin het kind leidt en de volwassene volgt, en dat is het waard om naast de verhalen op de plank te staan.