Wanneer voorlezen averechts werkt (en wat dan wel)

Voorlezen is een van de weinige opvoedtips waar bijna niemand het mee oneens is. Toch krijg je als ouder soms het gevoel dat het niet werkt: je kind wriemelt, wil na twee pagina’s weg, of vraagt voor de zevende keer om hetzelfde boek. Betekent dat dat je iets verkeerd doet?

Meestal niet. Maar er zijn wel manieren van voorlezen die minder opleveren dan je hoopt, en die kun je herkennen. Dit stuk loopt ze langs, met wat onderzoek er wel en niet over zegt. Dat laatste is belangrijk, want er is minder bewijs voor “voorlezen kan schaden” dan titels op internet doen vermoeden.

Eerst het eerlijke deel: schade is moeilijk aan te tonen

Wie zoekt op onderzoek naar voorlezen dat kinderen kwaad doet, vindt vrijwel niets. Wat er wel is, is onderzoek dat laat zien dat het effect kleiner is dan gedacht en afhangt van hoe je voorleest. De grote meta-analyse van Suzanne Mol en Adriana Bus uit 2011 in Psychological Bulletin bundelde 99 studies met 7.669 deelnemers. Bij kleuters verklaarde het contact met boeken ongeveer 12 procent van de verschillen in taalvaardigheid. Dat is echt iets, maar het is geen toverformule: 88 procent komt van andere dingen.

Wat we hieronder bespreken is dus geen lijst met gevaren. Het zijn situaties waarin de opbrengst van voorlezen waarschijnlijk tegenvalt, of waarin je leesplezier kunt kosten. Waar het onderzoek dun is, zeg ik dat erbij.

1. Het kind kijkt naar de plaatjes, jij leest de woorden

Misschien denk je dat je kind meeleest met je vinger onder de regel. Eye-tracking-onderzoek van Evans en Saint-Aubin (2005, Psychological Science) liet zien dat kleuters van vier tot vijf jaar tijdens het voorlezen maar ongeveer 7 procent van de tijd naar de woorden kijken. De rest van de tijd kijken ze naar de plaatjes. Dat is geen falen, het is hoe een kind van die leeftijd een prentenboek leest.

Het betekent wel dat een boek zonder plaatjes om op te kijken, of een voorleessessie waarin het kind niets te doen heeft behalve stil zitten, veel van zijn kracht verliest. De plaat is het leermiddel. Wacht dus met bladeren tot het kind klaar is met kijken.

2. Doorlezen tegen de zin in

Hier is de bewijslast het dunst, maar het is wel logisch. Linda Baker en Deborah Scher (2002, Reading Psychology) onderzochten de leesmotivatie van beginnende lezers in relatie tot wat ouders vonden en deden. Hun conclusie was dat je naar meer moet kijken dan alleen het aantal uren thuis: hoe het lezen verloopt telt mee. Een kind dat elke avond vijftien minuten lijdzaam moet aanhoren terwijl het liever wat anders doet, leert vooral dat boeken een verplichting zijn.

Een praktische vuistregel: stop als de aandacht weg is. Twee pagina’s met aandacht leveren meer op dan tien pagina’s waarbij je kind naar het plafond kijkt. Bij heel jonge kinderen is een paar minuten vaak al genoeg; een vaste norm daarvoor heb ik niet gevonden.

3. Voorlezen als monoloog

Kathryn Fletcher en Elaine Reese (2005, Developmental Review) brachten onderzoek naar prentenboeken bij jonge kinderen samen in een raamwerk. Een terugkerend punt: wat het kind eruit haalt, hangt sterk af van hoeveel het zelf mag zeggen, wijzen en vragen. Wie alleen de tekst opleest, laat die winst liggen.

Je hoeft er geen techniek voor te leren. Stel gewoon een vraag die niet met ja of nee te beantwoorden is (“wat denk jij dat er nu gebeurt?”). Wil je er een methode bij, lees dan onze uitleg over dialogisch voorlezen met de PEER-methode.

4. Een boek dat niet bij het kind past

Een boek dat te moeilijk, te abstract of te lang is, gaat langs het kind heen. Dat geldt ook voor het “verstandige” boek dat jij graag wilt voorlezen. Kinderen hebben boeken nodig waarin ze iets herkennen: een dier dat ze kennen, een situatie van thuis, een personage dat ergens op lijkt. Herkenning houdt de aandacht vast.

Ook herhaling hoort hierbij. Als je kind hetzelfde boek wil, is dat geen teken dat je iets mist, maar zijn manier van leren. Meer daarover lees je in waarom kinderen steeds hetzelfde boek willen.

5. Voorlezen op het verkeerde moment

Voorlezen als laatste redmiddel op een moe moment, of juist als beloning die je weer afpakt (“geen boekje als je niet luistert”), maakt van een rustmoment een onderhandeling. Het boekje voor het slapen werkt het best als vast, voorspelbaar onderdeel van de avond. Hoe dat bij de bedtijd past, lees je in ons stuk over bedtijd en de wintertijd.

Wanneer dit advies niet past

Dit stuk gaat uit van een gezond, nieuwsgierig kind van een maand of twaalf tot een jaar of zes. Bij een kind met een taalachterstand, gehoorproblemen of een diagnose als ADHD of autisme kan voorlezen anders verlopen: korter, met meer aanraken, of juist met meer herhaling. Twijfel je, vraag dan het consultatiebureau of een logopedist. Dat is geen zwaktebod maar het snelste pad naar iets dat wel werkt.

Een alternatief dat geen boek is

Werkt voorlezen echt niet voor jullie op dit moment? Dan is er niets mis met een verhaal vertellen zonder boek, samen een verhaaltje verzinnen over de dag, of een luisterverhaal. Over dat laatste lees je in voorlezen of luisterboek. Het gaat om het gedeelde verhaal, niet om het papier.

Waar een boek met naam in past

Een boek waarin het kind zelf de hoofdpersoon is, lost niet alles op, maar het pakt wel één van de bovenstaande problemen aan: herkenning. Het kind ziet zichzelf, zijn naam en zijn omgeving, en heeft daardoor vaak meer te zeggen en te wijzen. Bij sommige kinderen is dat net de reden dat ze blijven luisteren. Bij kinderen die niet graag in de spotlight staan werkt het juist averechts, dus kijk eerst hoe jouw kind reageert op zijn eigen naam in een verhaal.

De kern: voorlezen werkt niet omdat je het doet, maar omdat het samen gebeurt. Als jullie samen kijken, praten en lachen, doe je het goed. Welk boek, hoe lang en hoe vaak is daaraan ondergeschikt.

👉 Maak een boek met je kind als hoofdpersoon

Bronnen

• Mol, S.E., & Bus, A.G. (2011). To read or not to read: A meta-analysis of print exposure from infancy to early adulthood. Psychological Bulletin, 137(2), 267-296. doi:10.1037/a0021890
• Evans, M.A., & Saint-Aubin, J. (2005). What children are looking at during shared storybook reading: Evidence from eye movement monitoring. Psychological Science, 16(11), 913-920.
• Baker, L., & Scher, D. (2002). Beginning readers’ motivation for reading in relation to parental beliefs and home reading experiences. Reading Psychology, 23(4), 239-269.
• Fletcher, K.L., & Reese, E. (2005). Picture book reading with young children: A conceptual framework. Developmental Review, 25(1), 64-103.